Door eeuwenlange boskap en overbeweiding was er ruim honderd jaar geleden weinig meer over van de bossen op de Veluwe. Grootscheepse ontginningen in de Middeleeuwen leidden tot voedselarme zandgronden. Wat nog over was aan vruchtbare akkers stoof onder het zand en werd onbruikbaar. De bewoners van de Veluwe hadden een nieuw landschap gecreëerd: de zandverstuiving. In 1850 kende de Veluwe ruim 14.000 hectare stuifzand. Rond die tijd wordt een eerste aanzet gegeven om de zandverstuivingen concreet aan te pakken. Er werden drie dennensingels aangeplant, de huidige Zanderdennen, Harskamperdennen en de Essenerdennen. Deze singels moesten de landbouwgronden van Kootwijk en omgeving beschermen, maar leidde niet tot het beoogde resultaat.

In 1899 werd Staatsbosbeheer opgericht, wiens eerste activiteit het herbebossen was van de zandverstuivingen. Hiertoe werden grote stukken grond opgekocht en de landbouwgronden werden ingericht als boomkwekerij. De grove den bleek de meest passende boomsoort , vanwege de geringe eisen die deze conifeer stelde aan de groeiplaats. Bovendien leverde hij waardevol hout op. Het beplanten van de zandverstuivingen gebeurde met tweejarige dennetjes, die in de kwekerijen bij Kootwijk waren opgegroeid.
Vandaag de dag is alleen nog het Kootwijkerzand over, met haar 700 hectare stuifzand het grootste in zijn soort van Europa. Ongeveer de helft van het Kootwijkerzand bestaat uit zogenaamd levend stuifzand, wat betekent dat het zand altijd in beweging is. De rest van het zand wordt vastgehouden door (korst)mostapijten en grassen, waaronder schapen- en buntgras.

Het Kootwijkerveen is een moeras, het is een stukje hoogveen waar vroeger turf gestoken werd.
De veenputten die door de turfwinning ontstonden, staan nu vol met water. Langs de randen groeien zeldzame planten als beenbreek en het vleesetende plantje zonnedauw.

Er leven reptielen zoals de ringslang, gladde slang en adder. Ook komen hier hagedissen, kikkers, padden en watersalamanders voor. Wilde zwijnen en edelherten komen regelmatig naar het veen om te drinken en te baden.

Een deel van het veen is lange tijd in gebruik geweest als weiland, maar verwijdering van de cultuurgrond ontstond een strook water en is de schrale ondergrond begroeid met o.a. mos, dopheide, snavelbies.

Staatsbosbeheer heeft er een rondwandeling van 5,8km uitgezet, die begint bij de parkeerplaats nabij de rotonde bij Nieuw Milligen.